Een accommodatie in de zorg is niet hetzelfde als een gewone verblijfplaats. Het gaat om een erkende zorginstelling waar mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, kunnen worden opgenomen. Soms gebeurt dat vrijwillig, soms niet. In beide gevallen zijn er duidelijke regels over wie er terechtkan, wat er mag en welke rechten iemand heeft. Die regels zijn vastgelegd in de Wet zorg en dwang, ook wel de Wzd genoemd.
Wanneer iemand wordt opgenomen in een zorginstelling
Opgenomen worden in een zorginstelling is voor veel mensen een grote stap. Het betekent dat iemand niet langer thuis woont, maar in een instelling verblijft waar dag en nacht zorg beschikbaar is. Dit kan nodig zijn als iemand door zijn aandoening niet meer veilig thuis kan wonen, ook niet met hulp van familie of thuiszorg. Bij een vrijwillige opname stemt de persoon zelf in, of doet een vertegenwoordiger dat namens hem of haar. Bij een onvrijwillige opname ligt dat anders. Dan wil de persoon zelf niet worden opgenomen, maar oordeelt een rechter of het CIZ, het Centrum Indicatiestelling Zorg, dat opname toch noodzakelijk is om ernstig nadeel te voorkomen. Ernstig nadeel betekent in dit geval dat iemand zichzelf of een ander in gevaar brengt door zijn gedrag of toestand.
Wzd-geregistreerde instellingen voor zorg en verblijf
Niet elke zorginstelling mag mensen onvrijwillig opnemen. Dat mag alleen in een Wzd-geregistreerde instelling. Dit is een zorglocatie die officieel is opgenomen in een register en voldoet aan de eisen die de wet stelt. Denk aan verpleeghuizen, instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking en bepaalde woonzorglocaties. De registratie is een waarborg voor de kwaliteit van zorg en voor de rechtsbescherming van de bewoner. Buiten zo’n geregistreerde instelling mag onvrijwillige zorg in principe niet worden verleend, tenzij de wet daar uitzonderingen voor maakt. Het is dan ook belangrijk dat familieleden en betrokkenen weten of een instelling wel of niet geregistreerd staat, voordat iemand er naartoe gaat.
Rechten van de persoon die wordt opgenomen
Iedereen die in een zorginstelling verblijft, heeft rechten. Dat geldt ook bij een onvrijwillige opname. De Wet zorg en dwang regelt onder meer dat onvrijwillige zorg alleen mag worden ingezet als er geen andere oplossing meer is. Het toepassen van dwang, zoals vastpakken, medicatie zonder toestemming of het beperken van bewegingsvrijheid, moet altijd worden verantwoord en geregistreerd. Daarnaast heeft de bewoner recht op een cliëntvertrouwenspersoon, iemand die onafhankelijk advies en ondersteuning biedt. Familie of een wettelijk vertegenwoordiger wordt betrokken bij beslissingen over de zorg. De wet schrijft voor dat er regelmatig wordt geëvalueerd of de opname en de geboden zorg nog steeds nodig zijn. Op die manier blijft de vrijheid van de persoon zo veel mogelijk beschermd, ook als hij of zij niet zelf kan beslissen.
De rol van het CIZ bij opname
Het CIZ speelt een centrale rol bij het bepalen of iemand recht heeft op verblijf in een erkende zorglocatie. Bij een onvrijwillige opname beoordeelt het CIZ of er sprake is van de juiste gronden voor een zogenoemde rechterlijke machtiging of een inbewaringstelling. Het CIZ onderzoekt daarvoor de situatie van de persoon, vraagt informatie op bij zorgverleners en stelt een indicatie op. Pas als die indicatie er is, kan een rechter beslissen over de opname. Dit proces is bewust zo ingericht om willekeur te voorkomen. De stap om iemand zonder zijn of haar instemming op te nemen in een zorginstelling is ingrijpend, en de wet zorgt ervoor dat dit alleen gebeurt als het echt niet anders kan.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een vrijwillige en een onvrijwillige opname?
Bij een vrijwillige opname stemt de persoon zelf in met het verblijf in een zorginstelling, of doet een vertegenwoordiger dat namens hem of haar. Bij een onvrijwillige opname wil de persoon zelf niet worden opgenomen, maar heeft een rechter geoordeeld dat opname noodzakelijk is om ernstige schade of gevaar te voorkomen.
Wie kan een aanvraag doen voor opname via de Wet zorg en dwang?
Een aanvraag voor opname via de Wet zorg en dwang kan worden gedaan door een vertegenwoordiger van de persoon, een zorgaanbieder of een betrokken professional. Het CIZ beoordeelt de aanvraag en stelt een indicatie op voordat een rechter een beslissing neemt.
Hoe lang duurt een onvrijwillige opname?
Een onvrijwillige opname is niet voor onbepaalde tijd. De rechter stelt een termijn vast, en de situatie wordt regelmatig opnieuw beoordeeld. Als de noodzaak voor opname wegvalt, kan de persoon de instelling verlaten of wordt de maatregel niet verlengd.
Wat doet een cliëntvertrouwenspersoon?
Een cliëntvertrouwenspersoon is een onafhankelijke ondersteuner voor mensen die zorg ontvangen op basis van de Wet zorg en dwang. Deze persoon helpt bij het begrijpen van rechten, adviseert bij klachten en ondersteunt de bewoner of zijn vertegenwoordiger bij gesprekken met de zorginstelling. De cliëntvertrouwenspersoon werkt altijd in het belang van de bewoner.